Strona główna

Grupa NGO ZR

VII DFPiG Krzyżowa 25-26.11.2005r.

Sprawozdanie z obrad grupy S.C.

"Zrównoważony Rozwój Społeczno-Gospodarczy Dolnego Śląska"

W tegorocznych obradach grupy wzięło udział ponad 40 reprezentantów wszystkich sektorów z przewagą samorządowców. Na wyróżnienie zasługuje fakt, iż obrady grupy były ukoronowaniem całorocznej pracy uczestników, którzy spotkali się 7 razy przed sesją w Krzyżowej oraz mieli stały dostęp do materiałów na stronie www.forum.pl/ZR. Podczas całorocznej pracy przygotowawczej wypracowano następujące cele:

§        Jeszcze lepsze wzajemne poznanie się  oraz pozyskanie nowych członków           i wpływowych decydentów dla idei promowanych przez grupę.

§        Analiza zgłoszonych przez uczestników spotkań projektów (8), obywatelskich inicjatyw obywatelskich (2,)oraz propozycja sposobu ich realizacji.

§        Analiza nowych potrzeb regionu dolnośląskiego i możliwości grupy               w zakresie implementacji Agendy 21.

§        Przyjęcie planu pracy na rok 2006 z uwzględnieniem rozwiązania sprawy pełniejszego wykorzystania Internetu. Przeanalizowanie propozycji comiesięcznych spotkań grupy.

§        Doprowadzenie do sfinalizowania właściwych rozwiązań instytucjonalnych (nowelizacja Rozporządzenia RM w sprawie Rady ZR przy Premierze RP, powołanie Regionalnej Rady ZR).

Tak zarysowane cele udało się w zasadzie spełnić w toku owocnych                      i niezwykle żywiołowych obrad grupy zrównoważonego rozwoju. Poniżej przedstawiono zapis z przebiegu obrad.

            Oficjalnego otwarcia obrad dokonał współinicjator Forum Janisław Muszyński, zwracając uwagę zebranych na fakt, iż zamiast walczyć o jedną sprawę, co wiąże się z ograniczaniem innych wolności, należy skoncentrować wysiłki na konkretnych kwestiach w ramach całości, jaką stanowi zrównoważony rozwój. Wszelkie działania powinny być pozycjonowane w obszarze Dolnego Śląska.

            Przewodniczący grupy Jan Janiszewski we wprowadzeniu do sesji odniósł się do tematu tegorocznego  Forum, przedstawiając deklarację programową zrównoważonego rozwoju (Agenda 21) jako dokument dający szerokie możliwości działania oraz zainspirował grupę do owocnych obrad przypominając zebranym fundamentalne i cenne reguły działania: pracę u podstaw oraz konieczność utrzymywania wysokich standardów zachowań. Wyjaśnił też, że na obecnej sesji odstąpiono od wygłaszania referatów na rzecz dyskusji panelowej, gdyż ta formuła daje lepsze  możliwości wymiany poglądów zarówno wśród panelistów, jak                   i wszystkich uczestników obrad. Wyraził nadzieję, że  zgłaszane projekty i inicjatywy będą dotyczyły zagadnień wyraźnie widocznych, istotnych dla regionu i będą możliwe do wdrożenia.

W dyskusji panelowej moderowanej przez wieloletniego byłego  Sekretarza Generalnego Fundacji Krzyżowa dr Edwarda Wąsiewicza jako pierwszy wystąpił prof. Tadeusz Borys, członek Krajowej Rady ds. ZR przy Premierze RP, który omówił problemy wdrażania zasad zrównoważonego rozwoju na szczeblach państwowym, regionalnym i lokalnym. Wynikają one przede wszystkim z oporów mentalnych, uporczywego tkwienia w starym paradygmacie rozwoju, niskiego poziomu wiedzy nt. zasad zrównoważonego rozwoju wśród decydentów i polityków oraz chaosu definicyjnego. W efekcie zrównoważony rozwój jeśli w ogóle znajduje miejsce w programach politycznych to jest to jedynie obecność cząstkowa. Aby skutecznie wdrożyć zasady zrównoważonego rozwoju należy odejść od wąskiego rozumienia tej kategorii na rzecz szerokiego ujęcia jako zintegrowanego ładu oraz uznać równouprawnienie sektorów. Przyjęcie nowego sposobu uprawiania polityki jest konieczne. Profesor przedstawił Tezy Berlińskie, które stanowią wytyczne do skutecznego procesu implementacji zasad. Naczelną zasadą przyświecającą rozwojowi powinna być jakość życia.

 Glos w imieniu samorządu zabrał Stanisław Jurcewicz Przewodniczący Sejmiku Województwa Dolnośląskiego, podkreślając, iż istnieje wola polityczna wprowadzania zasad, ale często brakuje odpowiednich narzędzi.

 Doskonałym przykładem efektywnego wdrożenia na poziomie lokalnym może być zaprezentowany przez Andrzeja Ruszlewicza (konsultant UNDP) projekt Zrównoważony Rozwój i Agenda 21 ''Łęgi Odrzańskie''. Dzięki projektowi, który wpisuje się w Strategię Zrównoważonego Rozwoju Miasta i Gminy Ścinawa opracowanego zgodnie z założeniami Agendy 21, udało się aktywizować społeczność lokalną do działania na rzecz rozwoju. Porozumienie 16 gmin realizujących projekt osiągnęło tak znaczący sukces poprzez zastosowanie elastycznej struktury organizacyjnej opartej o zasadę funkcjonalności krajobrazowo-przestrzennej oraz autentyczne partnerstwo w działaniach.

Przykładem implementacji zasad zrównoważonego rozwoju na poziomie regionalnym jest program ''Zrównoważony Rozwój Odry'', zaprezentowany przez Teresę Więckiewicz (Lobbying Odrzański - Civitas Christiana), która podkreśliła konieczność udrożnienia Odry w celu pobudzenia rozwoju gospodarczego nadodrzańskich terenów.

Profesor Danuta Zalewska (Uniwersytet Wrocławski) wskazała na konieczność koordynacji działań oraz przeprowadzenia konsultacji społecznych, tak by wypracowane strategie były akceptowane przez społeczeństwo i miały szanse na skuteczną implementację. Prof. Zalewska zwróciła uwagę na niską jakość konsultacji w przypadku opracowywania Regionalnej Strategii Integracji Społecznej, postulując rzetelne przeprowadzenie tego procesu od początku. Ponadto zwróciła uwagę na istotną rolę monitoringu i ewaluacji, jako warunków efektywnego wdrożenia strategii. Do tej kwestii odniósł się Stanisław Jurcewicz, deklarując gotowość do ponownego rozpatrywania Dolnośląskiej Strategii i jej modyfikowania w miarę potrzeb. Wskazał bariery ustawowe, które często ogranicza wolność partnerstwa oraz utrudnia efektywne wykorzystanie środków finansowych. Ponadto uwydatnił potrzebę aktywizacji społeczeństwa, uporządkowania działań oraz przeprowadzenia monitoringu i ewaluacji. Sławomir Sobieszak reprezentujący Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego odpowiedzialny za pozyskiwanie funduszy europejskich stwierdził, iż ewidencja napływających projektów, które ubiegają się                o dofinansowanie oraz umiejscowienie ich w strategii będzie stanowić pierwszy etap monitoringu realizacji planów. W jego opinii należy rozpropagować ideę zrównoważonego rozwoju oraz wyłonić najciekawsze projekty skierowane na wdrożenie tej idei.

W tej kwestii zabrała również głos Renata Berent-Mieszczanowicz (Przewodnicząca Demokratycznej Unii Kobiet), która podkreśliła rolę strony społecznej w przeprowadzaniu monitoringu i ewaluacji. Opinia pani Berent-Mieszczanowicz wywołała dyskusję na temat społecznej reprezentatywności, którą aktywnie poprowadził moderator dyskusji panelowej dr Edward Wąsiewicz, obecnie prezes Instytutu Infrastruktury Kulturalnej Saksonii. Europejskie normy przypisują społecznym inicjatywom niezależną rolę opiniotwórczą w kreowaniu polityki. Prof. Zalewska postuluje w tej kwestii utworzenie struktury dwupoziomowej. Stanowisko społeczności przeznaczone dla władz powinno być opracowywane zarówno przez reprezentantów tej społeczności oraz ekspertów. Edward Wąsiewicz rozważał czy opinie ludzi wykluczonych są odpowiednio uwzględniane przez organizacje pozarządowe. Rozważania na temat reprezentatywności podsumowała prof. Zalewska, stwierdzając jednoznacznie, iż organizacje pozarządowe są reprezentantem interesów społeczności, a zatem powinny być postrzegane przez władze jako równorzędny partner kształtujący politykę.

Niezwykle żywego oddźwięku nadało dyskusji wystąpienie Bogusława Litwińca, przewodniczącego Ośrodka Partnerstwa Europejskiego, który docenił olbrzymią siłę i potencjał przedstawionych projektów. Dla kontrastu wskazał nieudaną wizję Strategii Lizbońskiej, która opierała się na fałszywej podstawie - chęci konkurowania ze Stanami Zjednoczonymi. Zwrócił uwagę, iż Europejczycy muszą sami wypracować oryginalne, nowe koncepcje. Odnosząc się do kwestii reprezentatywności w szerszym aspekcie, skrytykował struktury demokracji, w opinii przewodniczącego partie polityczne uległy degeneracji zamieniając się                              w przedstawicieli grup interesu a nie społeczności państwowej. W podobnym tonie wypowiadała się Ewa Gąsowska z Demokratycznej Unii Kobiet dodając, iż potrzebni są ludzie odważni, by przeciwstawiać się polityce, potrzebni są kreatywni intelektualiści, aby przełamać bariery mentalne. Należy wreszcie przełamać strach myślenia władzy o społeczeństwie i społeczeństwa o władzy.

Do kwestii implementacji zasad zrównoważonego rozwoju powrócił w dyskusji Paweł Karpiński zarządzający firmą Ekosystem. Z jego obserwacji wynika,                        iż w Polsce istnieją odpowiednie normy prawne przejęte z dorobku Unii Europejskiej. Problem tkwi w znikomej realizacji tych przepisów. Aby urzeczywistniać zasady zrównoważonego rozwoju należy przede wszystkim dać firmom szansę wywiązywania się ze zobowiązań zapisanych w prawie oraz jasno przedstawić odpowiednie wymogi. Nie należy natomiast egzekwować prawa poprzez karanie, gdyż w efekcie zniechęci to przedsiębiorców do samej idei zrównoważonego rozwoju.

Pod koniec dyskusji zaprezentowano projekty oparte na działaniach edukacyjnych, które odgrywają bardzo istotną rolę we wdrażaniu idei zrównoważonego rozwoju.

Piotr Czekierda zaprezentował projekt ''Tydzień Edukacji Globalnej'', który polega na organizowaniu spotkań edukacyjnych dla grup młodzieżowych w ramach edukacji nieformalnej będącej szansą na upowszechnienie edukacji i kształtowanie postaw obywatelskich.

Renata Berent - Mieszczanowicz przedstawiła projekt ''Akademia przedsiębiorczości 50+'', którego celem jest wsparcie na rzecz zatrudnienia osób, które ukończyły 50 rok życia. Ponadto planowane jest przygotowanie i wydanie publikacji będącej rozwinięciem i uszczegółowieniem wybranych fragmentów Agendy 21, stanowiącej przewodnik-poradnik dla samorządowców i liderów organizacji pozarządowych.

Szczepan Kawski z Towarzystwa Ochrony Zwierząt omawiając autorski projekt edukacyjny "Człowiek - Zwierzę - Środowisko", podkreślił konieczność kształtowania sumienia ekologicznego oraz uzupełniania edukacji ekologicznej wśród dzieci i młodzieży oraz rodziców, nauczycieli i opiekunów.

Ewa Rzewuska, radna Sejmiku Województwa Dolnośląskiego                                    i przewodnicząca Klubu Inteligencji Katolickiej w swoim projekcie planuje przeprowadzenie serii wykładów na temat zrównoważonego rozwoju (dla samorządowców) pt. ''Od przedszkola do seniora''. Drugim ciekawym projektem jest zorganizowanie, wdrożenie oraz zapewnienie ciągłej działalności Obywatelskiego Forum Dyskusyjnego przy Klubie Inteligencji Katolickiej, który ma zgodnie z Agendą 21 przyczynić się do upowszechniania edukacji, świadomości społecznej                             i podniesienia kwalifikacji.

Teresa Więckiewicz zapowiedziała zorganizowanie w roku 2006 serii konferencji, seminariów i spotkań na temat Zrównoważonego Rozwoju.

Małgorzata Jarosik reprezentująca Dolnośląską Izbę Rolniczą podkreśliła,             iż tematyka zrównoważonego rozwoju dotyczy również środowisk wiejskich.                    Jej stowarzyszenie prowadzi szereg projektów skierowanych na edukację i tworzenie postaw obywatelskich na obszarach rolniczych.

Obradom grupy przysłuchiwał się z uwagą Tadeusz Krupiński,  DOZAMEL-Wrocławski Park Przemysłowy, który zadeklarował zrozumienie dla zasad zrównoważonego rozwoju oraz wystąpił z bardzo cenną inicjatywą utworzenia forum wymiany doświadczeń i informacji między sektorem biznesu a grupą zrównoważonego rozwoju.

Na koniec została zaakcentowana, przez Karolinę Szczebak rola mediów              w przekazywaniu informacji na temat działań społeczności w ramach realizacji idei zrównoważonego rozwoju. Wciąż występuje deficyt informacji, spowodowany brakiem odpowiednich przekazów w mediach lokalnych.

Aby rozpowszechnić wiedzę na temat zrównoważonego rozwoju rozdano wszystkim uczestnikom, wykonaną we własnym zakresie płytę CD z Agendą 21 oraz związane z nią dokumenty. Uczestnicy w kuluarowych rozmowach wyrażali zadowolenie z twórczej i miłej atmosfery panującej podczas obrad.

Obrady grupy zrównoważonego rozwoju, podsumowano wyciągając poniższe wnioski:

.        Należy zrealizować dwie bardzo istotne inicjatywy obywatelskie. Po pierwsze wystąpienie do władz państwowych z wnioskiem dotyczącym nowelizacji Rozporządzenia R.M. w sprawie zasad powoływania                    i funkcjonowania Rady Zrównoważonego Rozwoju przy Premierze RP. Po drugie wystąpienie do władz regionalnych z inicjatywą powołania Regionalnej Rady Zrównoważonego.

.        Należy wystąpić do władz wybranych   uczelni z wnioskiem   o przyjęcie tematów prac magisterskich dotyczących zagadnień zrównoważonego rozwoju w rożnych dziedzinach z uwzględnieniem  braku ZR                       we wskazanych obszarach  i wynikających z tego powodu negatywnych skutków .

.        Wszystkie sektory powinny być równouprawnione w działaniach na rzecz zrównoważonego rozwoju.

.        Organizacje pozarządowe wyrażają głos społeczny, który należy uwzględniać, co jest kwestią prawa i kultury politycznej.

.        Należy wyeksponować integrację poszczególnych ładów budujących ideę zrównoważonego rozwoju w przyszłorocznych obradach.

.        Dolny Śląsk posiada wielkie pokłady inicjatyw społecznych, należy przełożyć to na działania samorządowców.

.        Istnieje konieczność utworzenia Dolnośląskiej Rady Pożytku Publicznego przez Sejmik Województwa Dolnośląskiego.

.        Realizacji koncepcji zrównoważonego rozwoju sprzyjają przede wszystkim zdecydowane, śmiałe działania, docenianie ludzi, którzy rozumieją intencje zrównoważonego rozwoju oraz szukanie autentycznych liderów, którzy stworzą struktury regionalne.

.        Ustalono, iż 12-15 grudnia odbędzie się spotkanie  w małym gronie            w sprawie powołania Regionalnej Rady Zrównoważonego Rozwoju.

Krzysztof Bednarek

Karolina Szczebak

Podsumowanie obrad Grupy S.C.

z sesji w dniu 26.11.2005 na VII DFPiG

Grupa Problemowa  S.C.,  która w ubiegłym roku przyjęła nazwę "Niezależne Gremium Obywatelskie Zrównoważonego Rozwoju

"NGO ZR Krzyżowa"

kontynuowała  temat  

 Zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy Dolnego Śląska.

Istotą działania grupy  jest          Wspomaganie* przedsięwzięć  w zakresie

PROPAGOWANIA  I  WDRAŻANIA NA OBSZARZE  DOLNEGO ŚLĄSKA                                 ZASAD   ZRÓWNOWAŻONEGO    ROZWOJU

 wg formuły :  praca u podstaw.

Na sesję przybyło ponad  40 osób, przedstawicieli wszystkich sektorów. W odróżnieniu od roku ubiegłego nie było przewagi NGO'sów, co wynika z problemowego ukształtowania grup; struktura była zrównoważona.          Na obrady przybył Gość Honorowy w osobie Przewodniczącego Sejmiku Województwa  Dolnośląskiego  Pana  Stanisława  Jurcewicza.

Oficjalnego otwarcia obrad dokonał współinicjator Forum                    Pan Janisław Muszyński, apelując do  zebranych   aby  skoncentrowali wysiłki na konkretnych kwestiach w ramach całości, jaką stanowi zrównoważony rozwój.

Głównym punktem programu była dyskusja panelowa, moderowana przez dr Edwarda Wąsiewicza, w której uczestniczyli:                              Prof.dr hab.Tadeusz Borys z Akademii Ekonomicznej,                           Prof.,dr hab.Danuta Zalewska z Uniwersytetu Wrocławskiego,                    mgr inż.Teresa Więckiewicz z Lobbingu Odrzańskiego przy Civitas Chrystiana  oraz mgr Andrzej Ruszlewicz z UNDP. Zarówno paneliści  jak i dyskutanci z sali starali się odpowiedzieć  na pytanie, dlaczego  implementacja  ONZ-owskiej Agendy 21, będącej narzędziem wdrażania zasad Zrównoważonego Rozwoju przebiega z takimi oporami , oraz jaki może być wkład Grupy Problemowej "NGO ZR"  w dzieło            upowszechniania  i wdrażania zasad Zrównoważonego Rozwoju.   

 W wyniku niezwykle ożywionej, inspirującej i twórczej dyskusji przyjęto do realizacji 10 wniosków oraz  dwie inicjatywy obywatelskie.     Oto one:

ü    Projekt Nr 1 - Zorganizowanie i wdrożenie, oraz zapewnienie ciągłej działalności  Obywatelskiego Forum  Dyskusyjnego przy Klubie Inteligencji Katolickiej. Cel - edukacja obywatelska    - Ewa Rzewuska.

ü    Projekt Nr 2 - Przeprowadzenie serii wykładów nt ZR  w ramach programu "Od przedszkola do seniora" -   (dla samorządowców) -   Ewa Rzewuska.

ü    Projekt Nr 3 - Zorganizowanie w roku 2006 serii konferencji, seminariów i spotkań na temat Zrównoważonego Rozwoju -  Teresa Więckiewicz..

ü    Projekt Nr 4 - Zorganizowanie  "Akademii przedsiębiorczości 50+" - z zakresu aktywnych form zwalczania bezrobocia - PHARE 2003. Celem projektu jest wsparcie na rzecz zatrudnienia osób, które ukończyły 50 rok życia   Renata Berent - Mieszczanowicz.

ü    Projekt Nr 5 - Przygotowanie i wydanie publikacji będącej rozwinięciem                                      i uszczegółowieniem wybranych fragmentów Agendy 21, stanowiącej przewodnik-poradnik dla samorządowców i liderów organizacji pozarządowych   - Renata Berent - Mieszczanowicz.

ü    Projekt nr 6 -  Zorganizowanie spotkań edukacyjnych dla grup młodzieżowych                   w ramach edukacji  nieformalnej będącej   szansą na upowszechnienie edukacji i kształtowanie postaw obywatelskich  - Piotr Czekierda.

ü        Projekt nr 7 -  Wystąpienie do władz wybranych   uczelni z wnioskiem   o przyjęcie tematów prac magisterskich dotyczących zagadnień zrównoważonego rozwoju w rożnych dziedzinach z uwzględnieniem  braku ZR we wskazanych obszarach  i wynikających     z tego powodu negatywnych skutków - pomoc: Prof. dr hab. Tadeusz Borys.

ü        Projekt Nr 8 -  Edukacja Humanitarna (adresat: głównie młodzież) "Człowiek-Zwierzę-  Środowisko" -   lekarz weterynarii  Szczepan  Kawski. 

ü         Projekt nr 9 - skierowany na rozwój obszarów wiejskich, edukację, ekologię,
kształtowanie świadomości postaw obywatelskich, propagowanie zasad Zwykłej
Dobrej Praktyki Rolniczej                               - Małgorzata Jarosik - Dolnośląska Izba Rolnicza

ü        Projekt Nr 10 -  utworzenie stałego forum wymiany poglądów zainteresowanych  gremiów mające na celu  zintegrowanie dolnośląskiego otoczenia biznesu wokół procesu pozyskania               i obsługi inwestorów. Intencją inicjatorów jest, aby to stałe forum stało się platformą i istotnym czynnikiem kształtowania na Dolnym Śląsku przyjaznego dla inwestorów i przedsiębiorców środowiska biznesu           -  Tadeusz Krupiński - DOZAMEL-Wrocławski Park Przemysłowy,

ü                      Inicjatywy obywatelskie:

      --   Wystąpienie do władz państwowych z wnioskiem dotyczącym  nowelizacji Rozporządzenia R.M.  w sprawie  zasad powoływania i funkcjonowania Rady Zrównoważonego Rozwoju przy Premierze RP - pomoc: Prof.dr hab.Tadeusz Borys, członek Rady ZR przy Premierze ;

      --    Wystąpienie do władz regionalnych z inicjatywą powołania Regionalnej Rady Zrównoważonego Rozwoju - pomoc: dr inż. Ewa Rzewuska, radna Sejmiku Wojewódzkiego.

            Na zakończenie wszystkim uczestnikom spotkania wręczono upominki w postaci  zapisanego na CD   Globalnego Programu Działań "Agenda 21".

                                                                                                       Gospodarz Grupy S.C.

                                                                                                         (-)   Jan Janiszewski

             Wrocław, 27.11.2005r.

* dotyczy  wspomagania działań wszystkich sektorów życia społecznego:

SEKTOR PUBLICZNY:

     rząd,

     samorząd  lokalny i regionalny,

     instytucje edukacyjne,

     publiczny sektor usług.

SEKTOR OBYWATELSKI

     instytucje religijne,

     organizacje pozarządowe,

     grupy do przeprowadzania kampanii.

SEKTOR BIZNESU

      przedsiębiorstwa,

     instytucje finansowe,

     agencje rozwoju przedsiębiorczości,

stowarzyszenia biznesu                                                               

Podziękowania

Szanowni Państwo,

Jako Gospodarz  Grupy Problemowej S.C. -"Zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy Dolnego Śląska" pragnę tą drogą serdecznie podziękować wszystkim uczestnikom obrad naszej grupy za czynny udział           w sesji, która miała miejsce w Krzyżowej w dniu 26.11.2005r                        podczas VII Dolnośląskiego Forum Politycznego i Gospodarczego.

Zarówno rekordowa frekwencja w obradach, jak treść złożonych  wniosków        i inicjatyw obywatelskich oraz żywy udział w dyskusji  świadczą,                         że społeczność Dolnego Śląska jest otwarta na konkretną działalność według starej, sprawdzonej  formuły "praca u podstaw". Jest niezwykle budujące,              że ludzie o przeciwstawnych niekiedy  poglądach, przedstawiciele różnych środowisk i wszystkich sektorów są gotowi wspólnie realizować projekty dotyczące popularyzacji  i implementacji uniwersalnego, Globalnego Programu Działań  "Agenda 21", mającego na celu poprawę jakości życia społeczeństwa, zachowanie zasobów naturalnych przyszłym pokoleniom               i zmniejszenie obszarów biedy. Szczególnie obiecujący jest fakt, że                       w obradach licznie uczestniczyli  przedstawiciele władz samorządowych,              nie wyłączając przedstawiciela najwyższych władz regionu, od których                w znacznym  stopniu zależy  prawidłowe zaprogramowanie niezbędnych działań  i końcowy sukces przedsięwzięcia.

         Życząc  wszystkim wszelkiej pomyślności i sukcesów wyrażam nadzieję, że w oczekiwaniu na następne Forum będziemy regularnie  spotykać się   i wspólnie realizować projekty  i inicjatywy zgłoszone    w Krzyżowej.

Z wyrazami szacunku

(-)  Jan Janiszewski

 Gospodarz Grupy SC

                                                                                             Wrocław, 1.12.2005r.

przeczytaj pełny tekst przewodnika po dokumencie AGENDA 21
plik zapisany w formacie PDF
- wymaga zainstalowania przegladarki Acrobat Reader lub Adobe Reader